Ìṣúṣú kan lè ní ìbátan kan tó wáyé ní nǹkan bí ọdún 18 lẹ́yìn rẹ̀. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méjèèjì lè ní ìṣètò ara ọ̀run tó jọra, jíjìn tó jọra láàárín Ilẹ̀-ayé àti Oṣù, àti ipa ọ̀nà tó jọra nínú ìṣètò ojiji Ilẹ̀-ayé tàbí ojiji Oṣù. A ń pè ìbáṣepọ̀ yìí ní ìyípo Saros, ọ̀kan lára àwọn àpẹẹrẹ tó wúlò jù lọ nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ sánmà ti àpẹẹrẹ kan tó ń ṣiṣẹ́ nítorí pé ọ̀pọ̀ ìyípo tí kò pé péré fẹ́rẹ̀ẹ́ bá ara wọn mu.
Saros kan máa ń pé ní nǹkan bí ọdún 18, ọjọ́ 11 àti wákàtí 8. Kì í ṣe ìpinnu pé ìṣúṣú kan náà yóò tún wáyé lórí ìlú kan náà. Àwọn wákàtí tó kù máa ń yí ìṣètò ojú ọ̀run tí Ilẹ̀-ayé ń dojú kọ padà, nígbà tí àwọn ìyàtọ̀ kéékèèké ń kóra jọ láti ìṣẹ̀lẹ̀ kan sí èkejì. Ìṣúṣú kọ̀ọ̀kan jẹ́ ara ìdílé kan tó ń yí padà, kì í ṣe ọ̀kan lára ọ̀wọ́ àtúnṣe kan náà láìlópin.
Àkójọpọ̀ ìṣúṣú Oṣù pèsè àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú irú wọn, àkókò ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin wọn, iye àkókò tí wọ́n fi ń wáyé àti ibi tí a ti lè rí wọn. Saros ṣàlàyé ìsopọ̀ tó jinlẹ̀ sí i láàárín díẹ̀ lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyẹn: ìdí tí irú ìṣètò kan pàtó fi lè tún wáyé ní ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún lẹ́yìn náà.
Àwọn ìyípo òṣù mẹ́ta gbọ́dọ̀ fẹ́rẹ̀ẹ́ bá ara wọn mu
Oṣù ní ìyípo tó wúlò ju ọ̀kan lọ. Ìyípo ìpele rẹ̀, tàbí oṣù synodic, jẹ́ àárín ọjọ́ 29.53059. Èyí ni àkókò láti òṣù tuntun kan dé òṣù tuntun tó tẹ̀ lé e, tàbí láti òṣù kíkún kan dé òṣù kíkún tó tẹ̀ lé e. Ìṣúṣú Oòrùn nílò kí òṣù tuntun wáyé; ìṣúṣú Oṣù sì nílò kí òṣù kíkún wáyé. Nítorí náà, dídé ìpele tó yẹ lẹ́ẹ̀kansi ni ohun àkọ́kọ́ tí a nílò kí ìṣúṣú lè tún ṣẹlẹ̀.
Ìyípo kejì ní í ṣe pẹ̀lú òrbitì Oṣù tó tẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́. Ojú-ọ̀nà yípo rẹ̀ tẹ̀ ní ìwọ̀n 5.14 sí ecliptic, ìyẹn ojú-ọ̀nà tí Ilẹ̀-ayé ń yí ká Oòrùn. Àwọn ojú-ọ̀nà méjèèjì pàdé lórí ìlà kan, àwọn ibi tí Oṣù ti ń kọjá ní ojú-ọ̀nà yẹn ni a ń pè ní nodes. Kí ìṣúṣú lè wáyé, Oṣù gbọ́dọ̀ sún mọ́ node kan, ó sì gbọ́dọ̀ wà ní ìpele tó yẹ. Àkókò láàárín ìgbà tí Oṣù kọjá node kan pàtó àti ìgbà tó tún kọjá ibẹ̀ ni a ń pè ní oṣù draconic, tó tó ọjọ́ 27.21.
Ìyípo kẹta wọn àkókò tí Oṣù fi ń padà sí perigee, ibi tó sún mọ́ Ilẹ̀-ayé jù lọ. Oṣù anomalistic yìí máa ń pé ní nǹkan bí ọjọ́ 27.55. Jíjìn máa ń ní ipa lórí bí Oṣù ṣe tóbi tó ní ojú àti bí ó ṣe ń yára rìn ní òrbitì rẹ̀, nítorí náà títún ìyípo yìí ṣe ń ṣèrànwọ́ láti mú ìṣúṣú ní àwọn àbùdá tó jọra.
Àwọn oṣù wọ̀nyí yàtọ̀ síra nítorí pé àwọn ibi tí òrbitì Oṣù ti ń pàdé àti perigee ń yí padà díẹ̀díẹ̀. Oṣù kan ṣoṣo kò lè mú kí gbogbo ìyípo mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tún bẹ̀rẹ̀ papọ̀.
Ìṣirò tó wà lẹ́yìn ọdún 18
Ìyípo Saros ń ṣiṣẹ́ nítorí pé oṣù synodic 223 fẹ́rẹ̀ẹ́ dọ́gba pẹ̀lú oṣù draconic 242 àti oṣù anomalistic 239. Lẹ́yìn àkókò yẹn, Oṣù máa ń padà sí ìpele tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ èyí kan náà, sí ipò tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ èyí kan náà ní ìbámu pẹ̀lú node kan, àti sí ibi tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ èyí kan náà nínú ìyípo jíjìn tó sún mọ́ tòsí àti tó jìnnà.
Lílo ìwọ̀n àárín gígùn ìyípo ìpele náà fún wa ní àpẹẹrẹ ìṣirò tó wúlò: 223 × 29.53059 ọjọ́ = 6,585.32157 ọjọ́. Apá tó kù lẹ́yìn nọ́ńbà odidi, 0.32157 ọjọ́, tó ìwọ̀n wákàtí 7 àti ìṣẹ́jú 43. Èyí ni ìdí tí àpèjúwe tí a mọ̀ sí “ọdún 18, ọjọ́ 11 àti wákàtí 8” fi ń lò nọ́ńbà tí a ti yí ká. Iye ọjọ́ tó kù nínú kàlẹ́ńdà yàtọ̀ sí iye ọdún ìfò tí ó wà ní àárín; ó lè jẹ́ nǹkan bí ọjọ́ 10 dípò ọjọ́ 11.
Ìbámu tó fẹ́rẹ̀ẹ́ pé ni èyí, kì í ṣe ìlọ́po kan náà tó péye. Ìṣètò àwọn node àti jíjìn kò tún ara wọn ṣe pátápátá, èyí ló fà á tí ìṣúṣú fi ń yí padà bí ìdílé rẹ̀ ṣe ń dàgbà. Àárín àkókò gidi láàárín àwọn ìṣúṣú tó bá ara wọn mu tún máa ń yàtọ̀ díẹ̀, nítorí náà fífi gígùn àárín Saros kún un kò lè rọ́pò ìṣirò àkókò ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin ìṣẹ̀lẹ̀ kan.
Ìyàtọ̀ míì tó wúlò tún wà: iye oṣù 223 so ìṣúṣú Oòrùn kan pọ̀ mọ́ ìṣúṣú Oòrùn mìíràn, tàbí ìṣúṣú Oṣù kan pọ̀ mọ́ ìṣúṣú Oṣù mìíràn. Kò sọ ìṣúṣú òṣù tuntun di ìṣúṣú òṣù kíkún. Irú méjèèjì ní àwọn ìdílé Saros tiwọn.
Ìdí tí ìṣúṣú tó tẹ̀ lé e fi ń lọ sí ìwọ̀-oòrùn
Àkókò kékeré tó kù nínú ọjọ́ ní àbájáde ńlá lórí ilẹ̀ ayé. Ilẹ̀-ayé ń yí bí àárín ìyípo Saros tó tẹ̀ lé e ṣe ń pé. Nǹkan bí wákàtí 8 dọ́gba pẹ̀lú nǹkan bí ìdá kan nínú mẹ́ta ti ìyípo kan, nítorí náà agbègbè tó dojú kọ ìṣúṣú máa ń yí ní nǹkan bí ìwọ̀n 120 ti gígùn ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn lọ sí ìwọ̀-oòrùn, láti ọ̀kan lára àwọn ọmọ ìdílé dé èkejì.
Ní ti ìṣúṣú Oòrùn, èyí ṣàlàyé ìdí tí ọmọ ìdílé kan tó wáyé lẹ́yìn ìṣúṣú mìíràn nínú ìdílé tí a mọ̀ fi sábà máa ń kọjá ní apá Ilẹ̀-ayé tó yàtọ̀. Kódà bí ìṣètò Oòrùn àti Oṣù bá jọ ti ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́, ibi tí o ń wò ó ti yí kúrò ní ipò kan náà lábẹ́ ojiji náà. Ojú-ọ̀nà náà tún máa ń yí sí àríwá tàbí sí gúúsù bí ìṣètò náà ṣe ń yí padà.
Ní ti ìṣúṣú Oṣù, kò sí ojú-ọ̀nà kékeré ti ojiji kíkún tó kọjá lórí ojú Ilẹ̀-ayé. Ìbéèrè tó wúlò ni pé àwọn ibi wo ni Oṣù ti wà lókè ojú ọ̀run ní gbogbo ìpele ìṣẹ̀lẹ̀ náà. Ìyípadà gígùn ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn máa ń yí àwọn apá ayé tó lè rí ìṣẹ̀lẹ̀ náà padà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn agbègbè ńlá tí a ti lè rí i lè bára wọn bò.
Àárín ìyípo Saros mẹ́ta ni a ń pè ní exeligmos, tó tó ọdún 54 àti oṣù kan. Àwọn wákàtí tó kù nínú wọn kóra jọ dé àkókò tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ọjọ́ kan pípé, èyí sì mú kí àkókò ọjọ́ náà sún mọ́ èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú. Èyí mú kí ìfararora ibi tí ìṣúṣú ti ń wáyé túbọ̀ pọ̀ sí i, ṣùgbọ́n kò tún mú kí ìṣúṣú náà jẹ́ àtúnṣe pípé.
Ìtàn ìgbésí ayé ìdílé ìṣúṣú kan
Ọ̀wọ́ Saros ni ìdílé tí a dá sílẹ̀ nípa títẹ̀lé àwọn ìṣúṣú tó ní ìbáṣepọ̀, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sì wáyé ní àárín Saros kan. Ìyípo náà ni àkókò tó ń tún ara rẹ̀ ṣe; ọ̀wọ́ náà sì ni ẹ̀wọ̀n àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó so mọ́ ara wọn nípasẹ̀ rẹ̀. Ọ̀pọ̀ ọ̀wọ́ ló ń ṣiṣẹ́ ní àkókò kan náà, àwọn ọmọ wọn sì ń wáyé ní àárín àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ míì nínú kàlẹ́ńdà ìṣúṣú. Nítorí náà, kì í ṣe gbogbo ìṣúṣú méjì tó tẹ̀ lé ara wọn ni ó jẹ́ ọmọ ìdílé kan náà.
Ọ̀wọ́ kọ̀ọ̀kan máa ń wà fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún nítorí pé àìbámu kékeré nínú ìṣètò àwọn node máa ń kóra jọ díẹ̀díẹ̀. Ọ̀wọ́ ìṣúṣú Oṣù máa ń bẹ̀rẹ̀ nígbà tí Oṣù ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí wọ penumbra Ilẹ̀-ayé, ìyẹn apá òde ojiji rẹ̀. Àwọn ọmọ tó tẹ̀ lé e lè wọ inú ojiji náà jinlẹ̀ sí i, kí wọ́n di ìṣúṣú apá kan, àti ní àwọn ọ̀wọ́ kan, ìṣúṣú kíkún. Nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, Oṣù á máa kọjá ní ojiji náà ní ìwọ̀n tí kò jinlẹ̀ tó, ọ̀wọ́ náà á sì dópin. Kì í ṣe gbogbo ìdílé ló máa ń dé ìṣúṣú kíkún.
Àwọn ìyàtọ̀ láàárín ìṣúṣú Oṣù penumbral, apá kan àti kíkún fúnni ní àlàyé ojú tí a nílò láti lóye ìtẹ̀síwájú yẹn. Saros fi ojú ìwòye tó gùn sí i kún un: àwọn ẹ̀ka wọ̀nyẹn lè ṣàpẹẹrẹ oríṣiríṣi ìpele ìdàgbàsókè ìdílé kan, dípò kí wọ́n jẹ́ irú ìṣẹ̀lẹ̀ tí kò ní ìbáṣepọ̀.
Bákan náà, àwọn ọ̀wọ́ ìṣúṣú Oòrùn máa ń bẹ̀rẹ̀ tí wọ́n sì máa ń parí pẹ̀lú ìṣúṣú apá kan, àwọn ìṣúṣú tó wà ní àárín ojú ọ̀nà lè ṣẹlẹ̀ láàárín àwọn ìpele wọ̀nyẹn. Bí ìṣètò wọn ṣe ń yí padà lè mú kí àwọn ọmọ ọ̀wọ́ náà jẹ́ ìṣúṣú kíkún, annular tàbí àdàpọ̀. Ìfararora àwọn ọmọ ìdílé kan jẹ́ gidi, ṣùgbọ́n kò túmọ̀ sí pé irú ìṣúṣú náà kò ní yí padà.
Ohun tí àwọn olùwòran ìgbàanì lè sọ tẹ́lẹ̀
Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ sánmà Bábílónì mọ àwọn àpẹẹrẹ tó ń tún ara wọn ṣe nínú ìṣúṣú Oṣù tipẹ́ ṣáájú kí àlàyé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní nípa ìṣípo òrbitì tó wà. Àwọn àkọsílẹ̀ tí wọ́n kó jọ láti ìran dé ìran mú kí ó ṣeé ṣe láti so àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó yà síra ní ọ̀pọ̀ ọdún pọ̀. Ohun pàtàkì tí wọ́n ṣe ni mímọ̀ pé ìtẹ̀síwájú gígùn kan ní ìṣètò, dípò kí wọ́n ka ìṣúṣú kọ̀ọ̀kan sí àmì ìṣẹ̀lẹ̀ búburú tàbí ìyàlẹ́nu tó wáyé lọ́tọ̀ọ̀tọ̀.
Ìṣúṣú Oṣù fúnni ní àǹfààní tó wúlò fún ṣíṣe àwárí irú àwọn àpẹẹrẹ bẹ́ẹ̀. A lè rí i láti apá ńlá ti ojú Ilẹ̀-ayé tó ṣókùnkùn ní alẹ́, nítorí náà olùwòran kan ní ibi kan ní àǹfààní púpọ̀ sí i láti rí i ju ìṣúṣú Oòrùn kíkún lọ, èyí tó máa ń gba ojú ọ̀nà tóóró kan kọjá. Síbẹ̀, ojú ọjọ́, ìmọ́lẹ̀ ọ̀sán àti jíjẹ́ tí Oṣù wà ní ìsàlẹ̀ ojú ọ̀run lè dá àlàfo sílẹ̀ nínú àkọsílẹ̀ agbègbè kan.
Ìyípo tó ń tún ara rẹ̀ ṣe lè tọ́ka sí àǹfààní ìṣúṣú láìpèsè gbogbo àlàyé tí olùwòran òde òní ń retí. Sísọ ojú ọ̀nà ìṣúṣú Oòrùn ní agbègbè kan tẹ́lẹ̀, tàbí àsọtẹ́lẹ̀ àkókò pàtó tí ìṣúṣú Oṣù kíkún yóò bẹ̀rẹ̀, nílò ìṣirò ìṣètò ọ̀run tó kún rẹ́rẹ́ sí i. Nítorí náà, agbára ìtàn Saros kì í ṣe pé ó péye pátápátá: ó jẹ́ ìbáṣepọ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀ lé, tí a lè rí gbà nínú àkíyèsí láìní àlàyé pípé nípa agbára òòfà.
Lo ìyípo náà láìsọ ohun tó pọ̀ jù
Fún ìfiwéra tó wúlò, yan ìṣúṣú Oṣù kan nínú àkójọpọ̀, kí o sì wá ìṣẹ̀lẹ̀ kan tó wáyé ní nǹkan bí ọdún 18 ṣáájú tàbí lẹ́yìn rẹ̀. Bí àkójọpọ̀ náà bá fi nọ́ńbà Saros hàn, lo àwọn nọ́ńbà náà láti jẹ́rìí sí ìbáṣepọ̀ náà dípò kí o gbẹ́kẹ̀ lé àkókò tó wà láàárín àwọn ọjọ́ kàlẹ́ńdà nìkan. Fi irú ìṣúṣú náà àti gígùn àkókò rẹ̀ wé ara wọn: ìfararora tó sún mọ́ra jẹ́ ẹ̀rí ìṣètò ọ̀run tó ń tún ara rẹ̀ ṣe, nígbà tí àwọn ìyàtọ̀ fi bí ìdílé náà ṣe ń yí padà díẹ̀díẹ̀ hàn.
Má ṣe kàn fi ọjọ́ kan náà sílẹ̀ nínú kàlẹ́ńdà lẹ́yìn ọdún 18. Àwọn ọjọ́ tó kù ṣe pàtàkì, bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn wákàtí tó kù. Lo kàlẹ́ńdà ìpele Oṣù fún àkókò òṣù kíkún tó péye, lẹ́yìn náà wo àkójọpọ̀ ìṣúṣú fún àkókò tí ojiji náà ti ń bẹ̀rẹ̀ àti tí ó ti ń parí. Òṣù kíkún fi ìpele tó pọndandan hàn, ṣùgbọ́n kò ṣe ìdánilójú pé Oṣù yóò wọ ojiji Ilẹ̀-ayé.
Ní ìkẹyìn, ya ìṣẹ̀lẹ̀ ìṣúṣú sọ́tọ̀ kúrò ní agbára rẹ láti wò ó. àwọn àfihàn Oṣù fún àwọn ìlú pèsè àkókò tí Oṣù ti ń yọ àti tí ó ti ń wọ̀, gíga rẹ̀ àti azimuth rẹ̀, kí o lè ṣàyẹ̀wò bí ó ṣe rí láti ibi tí o wà. Ìṣúṣú lè ní ìṣètò ọ̀run tó dára, ṣùgbọ́n ó lè wáyé nígbà tí Oṣù wà ní ìsàlẹ̀ ojú ọ̀run rẹ, tàbí kí ó bẹ̀rẹ̀ nígbà tí àwọn ilé ṣì bo Oṣù tó wà ní ìsàlẹ̀. Saros sọ ìdí tí ìṣẹ̀lẹ̀ tó ní ìbáṣepọ̀ fi ń tún wáyé; àkókò agbègbè àti ojú ọ̀run rẹ ló sì pinnu bóyá o lè rí i.