Mikro Oy — Oy Yerdan nisbatan uzoqda, orbitasining eng olis qismiga yaqin joylashgan paytda yuz beradigan to‘lin Oy. Oyning o‘zi kichraymaydi. Uning diski osmonda biroz kamroq joy egallaydi — xuddi uzoqdagi koptok yonimizdagi xuddi shunday koptokdan kichikroq ko‘ringani kabi.
Shu jihatdan mikro Oy super Oyning qarama-qarshi holatidir: biri Oyning Yerga nisbatan eng uzoq, ikkinchisi esa eng yaqin nuqtasini ta’kidlaydi. Bularning hech biri Oy fazalarining alohida turi emas, shuningdek, Oydagi yorqin balandliklar va qoramtir tekisliklarning tanish manzarasini o‘zgartirmaydi.
Qiziq jihati — o‘lchamdagi farq bor-yo‘qligida emas, chunki u bor, balki uning qanchalik kattaligi va uni payqash mumkin yoki mumkin emasligida. Bir xil sharoitda olingan suratlar bu o‘zgarishni ko‘rsatishi mumkin, holbuki uni faqat to‘lin Oyga qarab aniqlash hayratlanarli darajada qiyin.
Mikro Oy deb nimaga aytiladi?
Mikro Oy atamasi uchun hamma tan olgan yagona astronomik chegara yo‘q. Bu osmon jismlarining rasman belgilangan sinfi emas, balki ommabop tavsiflovchi nomdir. Shu sababli turli nashrlarda masofa chegaralari yoki vaqt mezonlari turlicha bo‘lishi mumkin. Ayrimlar bu atamani uzoqdagi yangi Oyga ham qo‘llaydi, garchi odatiy yangi Oy yorqin disk sifatida ko‘rinmasa-da.
Ushbu saytda mikro Oy — Yer markazidan 405,000 km dan uzoqdagi to‘lin Oy. Markazdan markazgacha o‘lchanadigan bu masofa geosentrik masofa deb ataladi. Bu Yer yuzidagi kuzatuvchining joylashuviga qarab o‘zgaradigan masofa o‘rniga yagona, izchil mo‘ljalni beradi.
Sana bilan bog‘liq misol sifatida, 2027-yil 18-iyuldagi to‘lin Oyning geosentrik masofasi 406,220 km bo‘lib, u shu ta’rifga mos keladi. Joriy fazalar sanalari va to‘lin Oy vaqtlarini aniq bilish uchun Oy fazalari taqvimidan foydalaning.
Apogeydagi to‘lin Oy iborasi asosiy holatni — Oy orbitasining eng olis nuqtasiga yaqin paytdagi to‘lin Oyni — ifodalaydi. Bu to‘lin Oy lahzasi bilan apogey lahzasi aynan bir paytga to‘g‘ri keladi degani emas. Mikro Oy nomi tanlangan masofa chegarasidan uzoqroqdagi, apogeyga yetarlicha yaqin to‘lin Oyni ham qamrab olishi mumkin.
Nega apogey va to‘lin Oy doim bir paytga to‘g‘ri kelmaydi?
Oy mukammal aylana bo‘ylab emas, ellips shaklidagi orbita bo‘ylab harakatlanadi. Yergacha bo‘lgan eng yaqin nuqta perigey, eng uzoq nuqta esa apogey deb ataladi. Oyning o‘rtacha masofasi 384,400 km, perigey va apogeydagi odatiy masofalari esa mos ravishda 363,300 km va 405,500 km. Bu odatiy qiymatlar qat’iy chegarалар emas: Quyoshning tortishish ta’siri masofalarning har orbitada o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
Masofa va faza turli narsalarni ifodalaydi. Masofa Oy cho‘zinchoq orbita bo‘ylab qayerda joylashganini bildiradi. Faza esa uning Quyosh yoritgan yarimsharining qancha qismi bizga qarab turganini ko‘rsatadi. To‘lin Oy Oy Yer osmonida taxminan Quyoshga qarama-qarshi joylashganda yuz beradi — bu paytda Oy perigeyga, apogeyga yaqin yoki ular orasidagi biror nuqtada bo‘lishi mumkin.
Bir yangi Oydan keyingisigacha bo‘lgan o‘rtacha davr — sinodik oy — 29.53059 kun davom etadi. Bir apogeydan keyingisigacha bo‘lgan davr esa orbitaning boshqa ritmidir. Bu ritmlar bir-biriga mos kelmagani uchun Oy har bir to‘lin Oy paytida bir xil masofaga qaytmaydi.
Shuning uchun ketma-ket to‘lin Oylar vaqt o‘tishi bilan nisbatan yaqin holatdan nisbatan uzoq holatga siljishi mumkin. Mikro Oy — ikki shartning, ya’ni to‘lin faza va katta masofaning bir vaqtda yuz berishidir; u fazalar sikliga qo‘shiladigan yangi bosqich emas.
Oy qancha kichikroq ko‘rinadi?
Oy kabi uzoqdagi jismning ko‘rinma diametri masofaga taxminan teskari proporsional. Masofa ikki baravar oshsa, disk taxminan ikki baravar torroq ko‘rinadi. Oyning masofasi bu qadar katta oraliqda o‘zgarmaydi, shu bois haqiqiy farq unchalik katta emas.
Yuqoridagi odatiy masofalardan foydalanib, 363,300 ni 405,500 ga bo‘ling. Natija taxminan 0.896 bo‘ladi. Demak, odatiy apogeydagi Oy odatiy perigeydagiga qaraganda diametri bo‘yicha taxminan 10.4 foiz kichikroq ko‘rinadi. Bu taqqoslash faqat masofaning ta’sirini ko‘rsatadi; ikkala holat ham to‘lin Oy paytida yuz berishi shart emas.
Sanasi ko‘rsatilgan ikkita to‘lin Oyni taqqoslaganda natija biroz boshqacha chiqadi. 2026-yil 24-dekabrdagi super Oy 356,927 km uzoqlikda, 2027-yil 18-iyuldagi mikro Oy esa 406,220 km uzoqlikda bo‘ladi. 356,927 ni 406,220 ga bo‘lsak, taxminan 0.879 chiqadi: mikro Oyning diski super Oyning diskidan taxminan 12.1 foiz torroq bo‘ladi.
Ifoda muhim. Taqqoslashni teskari qilsak, super Oy mikro Oydan taxminan 13.8 foiz kengroq chiqadi, chunki endi kichikroq disk boshlang‘ich mezon bo‘ladi. Har ikkala gap ham ayni Oylarni taqqoslaydi.
Yaqin to‘lin Oylar haqida batafsil ma’lumot uchun super Oy nima ekanini ko‘ring. Sayt super Oylarni mikro Oy uchun qo‘llanadigan geosentrik mezondan foydalanib, 360,000 km dan yaqin to‘lin Oylar sifatida tasniflaydi.
Ko‘z bilan yoki surat orqali adolatli taqqoslash
Mikro Oy ham odatiy to‘lin Oydek ko‘rinadi. Ko‘pchilik bir necha hafta yoki oy avvalgi Oyning diametrini aniq eslab qolmaydi. Shu sababli osmonga qarab, u kichik ko‘rinyapti deb xulosa qilish ishonchli sinov emas. Oy illyuziyasi ham vaziyatni murakkablashtiradi: ufqqa yaqin Oy odatdagidan kattaroq ko‘rinishi mumkin, ammo bu taassurot uning Yerga yaqinlashganidan kelib chiqmaydi.
Suratlar orqali taqqoslash илүү ишончлироқ. Ikkala to‘lin Oy uchun ham bir xil kamera, obyektiv, fokus masofasi va tasvir o‘lchamlaridan foydalaning. Suratlarning birini alohida o‘lchamini o‘zgartirib qo‘ymang; turlicha masshtablangan bo‘lishi mumkin bo‘lgan skrinshotlar o‘rniga asl fayllarni taqqoslang. Imkon bo‘lsa, Oyni ufqdan ancha balandda suratga oling, chunki u yerda atmosfera buzilishlari kamroq ta’sir qiladi.
Tasavvur qilaylik, yaqinroq to‘lin Oy suratingizda 1,000 piksel kenglikni egallaydi. Yuqorida keltirilgan sanali juftlik uchun uzoqroq to‘lin Oy, boshqa sharoitlar o‘xshash bo‘lsa, taxminan 879 piksel kenglikda ko‘rinishi kerak. Bu o‘lchash mumkin bo‘lgan farq, garchi u vizir orqali qaraganda aniq bilinmagan bo‘lsa ham. Bashorat taxminiy, chunki kuzatuvchidan Oygacha bo‘lgan masofa geosentrik masofaga aynan teng emas, kuzatuv geometriyasi ham turli paytlarda farq qilishi mumkin.
Mahalliy Oy chiqishi va botishi, balandligi, azimuti, masofasi hamda mahalliy ob-havo ko‘rsatilgan osmon manzarasini topish uchun shaharlar bo‘yicha Oy panelidagi qidiruvdan foydalaning. Bu ma’lumotlar ufqqa past joylashgan Oyni osmonda baland turgan Oy bilan taqqoslash o‘rniga, Oy balandligi o‘xshash bo‘lgan paytlarda kuzatuv o‘tkazishni tanlashga yordam beradi.
Bino yoki daraxtni ham suratga kiritmoqchi bo‘lsangiz, kamera o‘rnini ham o‘zgartirmang. Oldingi plandagi obyektlardan uzoqroqqa turib, uzunroq obyektivdan foydalanish Oyni o‘sha obyektga nisbatan ancha kattaroq ko‘rsatishi mumkin. Bunday fotografik effekt mikro Oy va super Oy o‘rtasidagi haqiqiy o‘lcham farqidan bemalol ustun kelishi mumkin.
Kichikroq disk xiralashgan Oy tutilishi degani emas
Masofa diametrdan boshqa narsalarga ham ta’sir qiladi. Aylana shaklidagi diskning ko‘rinma yuzi diametrining kvadratiga qarab o‘zgaradi. Yuqoridagi sanali taqqoslash uchun 0.879 ning kvadrati taxminan 0.772 ga teng, demak mikro Oy super Oyga qaraganda ko‘rinma yuza bo‘yicha qariyb 23 foiz kichikroq joy egallaydi.
Yoritilish va kuzatish sharoitlari bir xil bo‘lganda, kichikroq to‘lin Oy diski kuzatuvchiga jami kamroq yorug‘lik yetkazadi. Bu Oy sirtining har bir qismi mutanosib ravishda qorong‘iroq ko‘rinadi degani emas. Xuddi shu manzara kichikroq burchakli maydonga siqiladi; qabul qilinadigan jami yorug‘lik va sirt yorqinligi esa turli kattaliklardir. Tuman, bulutlar, balandlik va kamera ekspozitsiyasi yorqinlikni shunchaki ko‘z bilan taqqoslashni chalg‘itishi mumkin.
Oy tutilishi — alohida hodisa. U Oy apogeyga yetganda emas, Yer soyasidan o‘tganda yuz beradi. Mikro Oy avtomatik ravishda qizarmaydi, uning chetida qoramtir qism paydo bo‘lmaydi va u to‘lin fazasini yo‘qotmaydi. Soya bilan bog‘liq haqiqiy hodisalarni tekshirish uchun Oy tutilishlari katalogida tutilish turlari, kontakt vaqtlari, davomiyligi va joylashuvingizdan ko‘rinishi haqida ma’lumotlar berilgan.
Suratlarni talqin qilishda bu farq foydali: bir tekis kichikroq ko‘ringan to‘lin disk masofa yoki tasvir masshtabiga, disk bo‘ylab siljiyotgan soya esa tutilishga ishora qiladi. Mikro Oy Oyning orbitadagi o‘rnini tasvirlaydi; tutilish esa unga yetib borayotgan Quyosh nurida nima sodir bo‘layotganini bildiradi.