Òṣùpá tín-ín-rín tó fẹ́rẹ̀ẹ́ má hàn ní apá ìsàlẹ̀ ojú ọ̀run ní ìrọ̀lẹ́ lè fi àmì sí ìyípadà pàtàkì kan nínú kalẹ́ńdà Islam: ìbẹ̀rẹ̀ Ramadan, dídé Eid al-Fitr, tàbí ìbẹ̀rẹ̀ oṣù òṣùpá mìíràn. Ṣùgbọ́n Òṣùpá tín-ín-rín kì í ṣe àmì ọjọ́ ojú ọ̀run lásán tí gbogbo ènìyàn lórí Ilẹ̀ Ayé lè rí lẹ́ẹ̀kan náà. Bí a bá lè rí i dá lórí ipò Òṣùpá, ibi tí olùwò wà, ipò ojú ọjọ́ àti àwọn òfin tí àwùjọ kan ń tẹ̀lé.
Kalẹ́ńdà Islam, tí a tún ń pè ní kalẹ́ńdà Hijri, ní oṣù òṣùpá 12. Láìdà bí àwọn kalẹ́ńdà tó ń mú kí àwọn oṣù wà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn àsìkò ọdún, kì í sábà fi oṣù àfikún kún un láti bá ọdún Oòrùn mu. Nítorí náà, èrò méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ló ń pinnu àwọn ọjọ́ rẹ̀: Òṣùpá tín-ín-rín ń ṣèrànwọ́ láti dá oṣù mọ̀, nígbà tí ọdún òṣùpá tó kúrú ń mú kí àwọn oṣù wọ̀nyí gba gbogbo àwọn àsìkò ọdún kọjá. Ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa sánmà ṣàlàyé ìtẹ̀síwájú yìí, ṣùgbọ́n àwọn ìṣe ẹ̀sìn àti ìṣàkóso ló ń pinnu bí ìtẹ̀síwájú náà ṣe di kalẹ́ńdà.
Òṣùpá tuntun kì í ṣe Òṣùpá tín-ín-rín àkọ́kọ́ tí a lè rí
Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa sánmà, òṣùpá tuntun ni àkókò ìṣọ̀kan, nígbà tí Oòrùn àti Òṣùpá bá ní ìgùn ecliptic kan náà bí a ṣe ń wò wọ́n láti Ilẹ̀ Ayé. Ní àyíká ìṣọ̀kan yìí, apá Òṣùpá tí ìmọ́lẹ̀ ń tàn sí máa dojú kọ ọ̀nà jíjìn sí wa jù lọ. Òṣùpá tún máa farahàn bí ẹni pé ó sún mọ́ Oòrùn ní ojú ọ̀run, èyí sì mú kí etí rẹ̀ tó ní ìmọ́lẹ̀, tó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ má hàn, ṣòro gan-an tàbí kò ṣeé ṣe láti rí.
Òṣùpá tín-ín-rín tí a ń lò láti bẹ̀rẹ̀ oṣù Islam jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ mìíràn: Òṣùpá kékeré tó ń pọ̀ sí i bẹ̀rẹ̀ sí í hàn lẹ́yìn ìṣọ̀kan, tí a sábà máa ń wá ní apá ìwọ̀-oòrùn ojú ọ̀run lẹ́yìn tí Oòrùn bá wọ̀. Orúkọ tí a sábà ń pe Òṣùpá tín-ín-rín yìí ni hilal. Ìṣọ̀kan jẹ́ àkókò tí a lè ṣírò rẹ̀ tí ó sì jọ̀ọ́gbọ́n káàkiri àgbáyé; ṣùgbọ́n rírí Òṣùpá tín-ín-rín jẹ́ ipò ìwòran agbègbè kan tó máa ń ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn náà.
Ìyàtọ̀ yìí ṣe pàtàkì nígbà tí a bá ń wo kalẹ́ńdà ìpele Òṣùpá tó ní àkókò òṣùpá tuntun pípéye. Àkókò òṣùpá tuntun tí a kọ sílẹ̀ kò túmọ̀ sí pé a ó lè rí Òṣùpá tín-ín-rín ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ náà, kò sì dá ọjọ́ àkọ́kọ́ oṣù ẹ̀sìn múlẹ̀ fúnra rẹ̀. Àárín àkókò láàárín òṣùpá tuntun méjì tó tẹ̀léra jẹ́ ọjọ́ 29.53059 ní ìpíndọ́gba. Oṣù kalẹ́ńdà gbọ́dọ̀ ní odindi ọjọ́, nítorí náà àwọn oṣù Islam ní ọjọ́ 29 tàbí 30 dípò gígùn ọjọ́ tí ó ní ìdá kan.
Ìdí tí àwọn Òṣùpá tín-ín-rín tuntun kan fi ṣòro láti rí
Àkókò tó ti kọjá láti ìṣọ̀kan, tí a sábà ń pè ní ọjọ́-orí Òṣùpá, jẹ́ apá kan ṣoṣo nínú ohun tó ń pinnu bóyá a lè rí i. Bí Òṣùpá ṣe ń lọ sí ìlà-oòrùn ní ìbámu pẹ̀lú Oòrùn, apá ojú rẹ̀ tí ìmọ́lẹ̀ ń tàn sí túbọ̀ hàn, àyè tó dà bí ó wà láàárín òun àti Oòrùn sì ń pọ̀ sí i. Ṣùgbọ́n olùwò tún nílò kí Òṣùpá tín-ín-rín náà wà ní gíga tó láti hàn kedere lókè ìlà ojú ọ̀run bí òkùnkùn ìrọ̀lẹ́ ṣe ń bò.
Ìgun ọ̀nà tí Òṣùpá ń gbà sí ìlà ojú ọ̀run ṣe ìyàtọ̀ ńlá. Ní ìgbà kan, Òṣùpá tín-ín-rín lè wà ní gíga díẹ̀ lókè ibi tí Oòrùn ti wọ̀, ṣùgbọ́n ní ìgbà mìíràn ó lè sún mọ́ ìlà ojú ọ̀run gan-an. Ìgùn àti àsìkò ọdún máa ń yí ìṣètò yìí padà. Nítorí náà, àwọn Òṣùpá tín-ín-rín méjì tó jọra ní ọjọ́-orí lè ní ìṣòro ìwòran tó yàtọ̀ pátápátá, kódà kí àwọsánmà tó bẹ̀rẹ̀ sí í dá wàhálà sílẹ̀.
Ìdíje tún wà láàárín ìmọ́lẹ̀ ìrọ̀lẹ́ tó ń rẹ̀wẹ̀sì àti bí Òṣùpá ṣe ń rì sí ìsàlẹ̀. Lẹ́yìn tí Oòrùn bá wọ̀, ojú ọ̀run lè ṣì mọ́lẹ̀ jù; nígbà tó bá yá, Òṣùpá tín-ín-rín lè ti rì sínú ìkùukùu tàbí kí ó wọ̀. Àkókò tó wà láàárín ìwọ̀wọ̀ Oòrùn àti ìwọ̀wọ̀ Òṣùpá wúlò, ṣùgbọ́n kò dájú pé a ó rí i. Eruku, ọ̀rinrin, àwọsánmà tín-ín-rín, bí afẹ́fẹ́ ṣe mọ́ tó àti ìrírí olùwò jẹ́ gbogbo ohun tó ṣe pàtàkì. Kò sí ọjọ́-orí Òṣùpá kan ṣoṣo tó lè fi dá wa lójú pé a ó rí i láìlo ohun èlò ní gbogbo ibi.
Ààlà ìrọ̀lẹ́ àti àwọn ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ tó yàtọ̀
Fún ìṣe ẹ̀sìn, ọjọ́ Islam bẹ̀rẹ̀ nígbà tí Oòrùn bá wọ̀ dípò ní ọ̀gànjọ́ òru. Nítorí náà, ìrọ̀lẹ́ tó ṣáájú ọjọ́ àkọ́kọ́ Ramadan ni ó máa ń ṣáájú ààwẹ̀ ọjọ́ náà láti àfẹ́mọ́jú títí di ìwọ̀wọ̀ Oòrùn. Bákan náà, ìkéde tí a bá ṣe lẹ́yìn wíwo Òṣùpá tín-ín-rín ní ìrọ̀lẹ́ kan kan ọjọ́ tó ti bẹ̀rẹ̀ ní ìṣírò tó dá lórí ìwọ̀wọ̀ Oòrùn yìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọjọ́ kalẹ́ńdà alágbádá kò ní yí padà títí di ọ̀gànjọ́ òru.
Nínú ọ̀nà rírí Òṣùpá tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ń tẹ̀lé, àwọn olùwò máa ń wá Òṣùpá tuntun lẹ́yìn tí Oòrùn bá wọ̀ ní ọjọ́ 29 oṣù tó ń parí. Bí rírí tí a gbà bá fi ìbẹ̀rẹ̀ oṣù tuntun múlẹ̀, oṣù náà bẹ̀rẹ̀ ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ yẹn. Bí kò bá rí bẹ́ẹ̀, a máa parí oṣù tó ń parí gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ 30. Àwọn àṣẹ pàtó fún gbígba ẹ̀rí àti lílo òfin yìí yàtọ̀ láàárín àwọn aláṣẹ.
Àwọn àwùjọ tún lè yàtọ̀ nípa agbègbè tí rírí Òṣùpá rẹ̀ yẹ kí a gbà. Àwọn kan máa ń tẹ̀lé rírí agbègbè tàbí ti ìlú wọn; àwọn mìíràn máa ń gba rírí láti ibi jíjìn sí i gẹ́gẹ́ bí òfin tí wọ́n yàn. Wọ́n tún lè yàtọ̀ nípa lílo ohun èlò ìwòran tàbí ipa tí ìṣirò ní. Nítorí náà, àwọn ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ tó yàtọ̀ kò túmọ̀ sí dandan pé ẹnì kan ṣírò ipa Òṣùpá lọ́nà tí kò tọ́. Ó ṣeé ṣe kí àwọn ẹgbẹ́ náà ń lo àwọn ìlànà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ sí àwọn ipò ìwòran ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Ìdí tí Ramadan fi ń lọ káàkiri àwọn àsìkò ọdún
Ìyípadà rẹ̀ láàárín àwọn àsìkò ọdún wá láti inú ìṣirò kalẹ́ńdà náà gan-an. Bí a bá lo ìyípo òṣùpá àárín, 12 × 29.53059 fún wa ní ọjọ́ 354.36708. Àwọn ọdún kalẹ́ńdà Islam gidi ní odindi ọjọ́ 354 tàbí 355, ó sinmi lórí bí àwọn oṣù ṣe tẹ̀ lé ara wọn àti ọ̀nà kalẹ́ńdà tí a lò. Èyíkéyìí ni, wọ́n kúrú ju ọdún Oòrùn lọ, èyí tó tó ọjọ́ 365¼.
Ìyàtọ̀ náà tó ọjọ́ 11 fún ọdún Oòrùn kọ̀ọ̀kan. Nítorí náà, Ramadan sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí ọjọ́ 10 tàbí 11 ṣáájú lórí kalẹ́ńdà Gregorian ní gbogbo ìgbà tó bá tún dé. Ní nǹkan bí ọdún Oòrùn 33, ó máa ń gba gbogbo ìyípo àsìkò ọdún kọjá. Ìtẹ̀síwájú yìí máa ń lọ díẹ̀díẹ̀, kì í ṣe ìfò lojijì: Ramadan kan tí a ṣe ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ni èyí tó tẹ̀ lé e, tí ó ṣáájú díẹ̀ lórí kalẹ́ńdà Oòrùn.
Ìdí ni pé kò sí àtúnṣe àsìkò ọdún nípasẹ̀ fífi oṣù kún un. Àwọn kalẹ́ńdà tó da lórí Òṣùpá àti Oòrùn máa ń fi oṣù àfikún kún àwọn ọdún kan tí a yàn láti mú kí àwọn oṣù wọn sún mọ́ àwọn àsìkò ọdún pàtó; kalẹ́ńdà ẹ̀sìn Islam kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Àwọn oṣù rẹ̀ dúró mọ́ Òṣùpá dípò bẹ́ẹ̀.
Èyí ní àbájáde nípa agbègbè. Nígbà tí Ramadan bá wà ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ní Àríwá Ìpínlẹ̀ Ayé, ó máa ń wà ní ìgbà òtútù ní Gúúsù Ìpínlẹ̀ Ayé. Nítorí náà, oṣù kan náà lè mú kí ààwẹ̀ ọ̀sán gùn ní agbègbè kan, kí ó sì kúrú ní òmíràn. Oṣù òṣùpá ní ipò tó dúró ṣinṣin nínú ìtẹ̀lé kalẹ́ńdà, kì í ṣe àsìkò ọdún tí kò yí padà.
Àwọn kalẹ́ńdà tí ń tẹ̀lé rírí Òṣùpá àti àwọn tí a ṣírò
Gbólóhùn “kalẹ́ńdà Islam” lè túmọ̀ sí ọ̀pọ̀ ọ̀nà láti fi ọjọ́ sí àwọn oṣù 12 kan náà. Àwọn ọ̀nà tó gbára lé ìwòran máa ń tẹ̀lé rírí Òṣùpá tín-ín-rín tí a gbà. Àwọn ọ̀nà mìíràn máa ń lo ìṣirò ìjìnlẹ̀ nípa sánmà, nígbà míì láti sọ tẹ́lẹ̀ bóyá a ó lè rí Òṣùpá tín-ín-rín, àti nígbà míì láti lo òfin pàtó tó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣọ̀kan, ìwọ̀wọ̀ Oòrùn tàbí ìwọ̀wọ̀ Òṣùpá. Kì í ṣe gbogbo ọ̀nà wọ̀nyí ló jọra.
Kalẹ́ńdà Islam tábìlì ń lo ọ̀nà mìíràn: ó ń lo àpẹẹrẹ ìṣirò ti gígùn oṣù àti àwọn ọjọ́ ọdún fífò dípò kí a pinnu oṣù kọ̀ọ̀kan nípasẹ̀ ìwòran tuntun. Irú kalẹ́ńdà bẹ́ẹ̀ wúlò fún yíyí ọjọ́ padà àti iṣẹ́ ìtàn, ṣùgbọ́n ọjọ́ tí a yí padà kò túmọ̀ sí dandan pé ó jẹ́ ọjọ́ tí àwùjọ kan pàtó ṣàkíyèsí. Àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn tún lè ní àìdánilójú nípa ibi tàbí àṣà tí a lò.
Kò pọn dandan láti ka ìṣirò àti ìwòran sí ohun tó dojú kọ ara wọn. Ìṣirò ìjìnlẹ̀ nípa sánmà lè fi ibi tí Òṣùpá yẹ kí ó wà hàn, ó sì lè ṣèrànwọ́ láti ṣàyẹ̀wò ìròyìn rírí Òṣùpá kan. Ìbéèrè ẹ̀sìn ni irú ẹ̀rí wo ni aláṣẹ kan gbà pé ó tó láti bẹ̀rẹ̀ oṣù.
Nítorí ìdí yìí, ọjọ́ Hijri lórí àpù kalẹ́ńdà, àwòrán àsọtẹ́lẹ̀ rírí Òṣùpá àti ìkéde àwùjọ kan ń dáhùn àwọn ìbéèrè tó jọra ṣùgbọ́n tí ó yàtọ̀. Kí o tó fi wọ́n wé ara wọn, ṣàwárí bóyá ọ̀kọ̀ọ̀kan dúró fún ìyípadà ọjọ́ nípasẹ̀ ìṣirò, ìlànà ìjìnlẹ̀ nípa sánmà tàbí ìwòran tí a gbà.
Bí a ṣe lè ṣètò ìwòran Òṣùpá tín-ín-rín láìsọ ohun tí a kò dájú
Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ibi tí wàá ti wò dípò àwòrán àmì ìpele Òṣùpá gbogbogbòò. Lo ìwá ìlú láti ṣàyẹ̀wò àlàyé Òṣùpá agbègbè rẹ kí o lè yẹ ìwọ̀wọ̀ Òṣùpá, gíga rẹ̀, azimuth àti bí ojú ọ̀run ṣe rí pẹ̀lú ojú ọjọ́ agbègbè. Àwọn wọ̀nyí máa ń ṣèrànwọ́ láti dáhùn àwọn ìbéèrè tó wúlò: apá wo lo yẹ kí o dojú kọ, ṣé Òṣùpá wà lókè ìlà ojú ọ̀run, àti ṣé ipò ojú ọjọ́ lè dí i lọ́wọ́ láti hàn? Wọn kì í ṣe ìdájọ́ òfin nípa bóyá Òṣùpá tín-ín-rín yóò hàn.
Fún àpẹẹrẹ, àlàyé Òṣùpá ní London fúnni ní àwọn àlàyé ìwòran agbègbè wọ̀nyí fún London. Má ṣe rò pé ìṣètò ojú ọ̀run rẹ̀ kan ìlú tó jìnnà. Ibi ìwòran tó dára ní ìlà ojú ọ̀run ìwọ̀-oòrùn tó mọ́, tí kò ní ilé tàbí òkè tó wà nítòsí láti bo ojú ọ̀run ìsàlẹ̀. Dúró títí Oòrùn yóò fi wọ̀ pátápátá kí o tó bẹ̀rẹ̀ sí í wá Òṣùpá, má sì tọ́jú ohun èlò ìwòran méjì tàbí awò awòràwọ̀ sí Oòrùn láé.
Bí o bá nílò àlàyé ìpìlẹ̀ nípa ìdí tí ìrísí apá Òṣùpá tó ní ìmọ́lẹ̀ fi ń yí padà, ìtọ́sọ́nà nípa àwọn ìpele Òṣùpá ṣàlàyé ìyípo náà. Fún ìròyìn rírí Òṣùpá, kọ ibi tí o wà, àkókò ìwòran, ipò ojú ọ̀run àti bóyá o lo ohun èlò ìwòran sílẹ̀. Àwọn àlàyé wọ̀nyí mú kí ìwòran náà ní ìtumọ̀ ju fọ́tò tí kò ní àlàyé lọ.
Ní ìkẹyìn, ya ìwòran ojú ọ̀run ti ara ẹni sọ́tọ̀ kúrò ní pípinnu ọjọ́ ẹ̀sìn. Ìgbìyànjú tí kò yọrí sí rere fi hàn pé o kò rí Òṣùpá tín-ín-rín lábẹ́ àwọn ipò wọ̀nyẹn nìkan. Ìríran tí ó ṣeé ṣe gbọ́dọ̀ ṣì gba àyẹ̀wò lábẹ́ àwọn ìlànà àwùjọ tó yẹ. Fún ìbẹ̀rẹ̀ ààwẹ̀ tàbí àjọ̀dún, tẹ̀lé ìkéde aláṣẹ tàbí àwùjọ tí kalẹ́ńdà rẹ̀ ni o ń tẹ̀lé.