Bí o bá wo Oṣùpá fún ọ̀pọ̀ òru, àwọn àmì tó mọ̀ọ́mọ̀ lójú rẹ̀ máa ń dà bí ẹni pé wọn kò yí padà. Àwọn àgbègbè ńláńlá kan náà ti pẹ̀tẹ́lẹ̀ òkùnkùn Oṣùpá máa ń dojú kọ Ilẹ̀ Ayé, èyí tó lè mú kí ó dà bíi pé Oṣùpá kì í yípo. Ṣùgbọ́n ó ń yípo: Oṣùpá máa ń yípo lórí àáké rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan fún gbogbo yípo ayíká kan tó bá ṣe yí Ilẹ̀ Ayé ká. Ìṣọ̀kan yìí, tí a ń pè ní ìdìmọ́ ìgbì omi, ló fà á tí a fi máa ń rí ìdajì agbègbè rẹ̀ kan náà fẹ́rẹ̀ẹ́ nígbà gbogbo dípò kí a máa rí gbogbo ẹ̀gbẹ́ rẹ̀ ní ìtẹ̀lera.
A sábà máa ń pe ìdajì agbègbè kejì ní apá jíjìnnà. Kì í ṣe pé òkùnkùn máa ń bo ó títí láé. Ìmọ́lẹ̀ Oòrùn máa ń dé ọ̀pọ̀ jù lọ ojú Oṣùpá ní oríṣiríṣi àkókò nínú ìyípo rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn kòtò jíjìn kan nítòsí òpó rẹ̀ máa ń wà ní òjìji títí láé. Bí yípo ayíká Oṣùpá ṣe rí, yíyípo rẹ̀ àti ìjìnnìjìnnì kékeré tí ojú wa ń rí, gbogbo wọn ló ń ṣèrànwọ́ láti ṣàlàyé ohun tí a lè rí.
Yíyípo kan fún gbogbo yípo ayíká kan
Oṣùpá máa ń gba ọjọ́ 27.32166 láti parí yíyípo kan lórí àáké rẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìràwọ̀ tó jìnnà, ó sì máa ń gba ọjọ́ 27.32166 láti yí Ilẹ̀ Ayé ká lẹ́ẹ̀kan. Níwọ̀n bí àkókò méjèèjì bá ara wọn mu, ojú kan náà ní gbogbogbòò máa ń dojú kọ pílánẹ́ẹ̀tì wa. Bí Oṣùpá kò bá yípo rárá, bí ipò rẹ̀ ṣe ń yí padà lójú yípo ayíká rẹ̀ ni yóò mú kí àwọn ìgùn-oòrùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ hàn sí wa. Dípò bẹ́ẹ̀, ó máa ń yípo lọ́ra déédé bí ó ṣe ń rìn, ó sì ń bá yípo ayíká rẹ̀ lọ.
Àpẹẹrẹ tó rọrùn láti lóye ni yíyí ènìyàn ká nígbà tí o ń dojú kọ ọ́. O ní láti yípo lẹ́ẹ̀kan nígbà tó o bá ń rìn yí i ká, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹni náà máa ń rí ẹ̀gbẹ́ kan náà ti orí rẹ ní gbogbo ìgbà. Yíyípo Oṣùpá kò rọrùn láti ṣàkíyèsí, nítorí kò sí àmì ilẹ̀ lórí Ilẹ̀ Ayé tó lè mú kí yíyípo rẹ̀ hàn kedere láti òru kan sí òmíràn.
Àkókò yíyípo ọjọ́ 27.32166 kì í ṣe àárín àkókò láti Oṣùpá kíkún kan dé èkejì. Ìyípo àwọn ìpele yẹn gba ọjọ́ 29.53059, nítorí bí Oṣùpá ṣe ń yí Ilẹ̀ Ayé ká, ètò Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá náà ń yí Oòrùn ká. Lẹ́yìn tí Oṣùpá bá parí yípo ayíká kan, ó ní láti rìn díẹ̀ síwájú kí ó tó padà sí ìṣètò kan náà pẹ̀lú Oòrùn àti Ilẹ̀ Ayé. Ìtọ́sọ́nà nípa àwọn ìpele Oṣùpá ṣàlàyé bí àwọn igun Oòrùn-Ilẹ̀ Ayé-Oṣùpá tó ń yí padà ṣe ń dá àwọn ìpele tí a ń rí sílẹ̀.
Bí agbára ìgbì omi ṣe mú kí yíyípo Oṣùpá bá yípo ayíká rẹ̀ mu
Ìdìmọ́ ìgbì omi máa ń wáyé nígbà tí agbára òòfà bá ń ṣiṣẹ́ lórí ara kan tó ń yípo fún àkókò gígùn. Agbára òòfà Ilẹ̀ Ayé máa ń fa ẹ̀gbẹ́ Oṣùpá tó sún mọ́ Ilẹ̀ Ayé lágbára ju ẹ̀gbẹ́ tó jìnnà lọ. Ìyàtọ̀ yìí máa ń na Oṣùpá díẹ̀, ó sì máa ń dá ìyípadà ìrísí ìgbì omi sílẹ̀. Nígbà tí yíyípo Oṣùpá àti yípo ayíká rẹ̀ kò tíì bá ara wọn mu, ìyípadà ìrísí yẹn kì í bá ìtọ́sọ́nà láàárín Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá mu déédé. Agbára yíyípo òòfà tó ń yọ láti inú èyí máa ń yí ìṣísẹ̀ yíyípo Oṣùpá padà, nígbà tí ìfọ́ra inú rẹ̀ sì ń tú agbára yíyípo ká.
Bí àkókò ti ń lọ, àwọn ipa wọ̀nyí máa ń dín iyára yíyípo Oṣùpá kù títí yíyípo kan fi máa ń gba àkókò kan náà pẹ̀lú yípo ayíká kan. Ní ipò ìṣọ̀kan yìí, ìyípadà ìrísí ìgbì omi máa ń bá Ilẹ̀ Ayé mu fẹ́rẹ̀ẹ́ déédé, èyí sì máa ń dín agbára yíyípo tó ń yí ìṣísẹ̀ rẹ̀ padà léraléra kù gidigidi. Ìdìmọ́ ìgbì omi kì í ṣe agbára àrà ọ̀tọ̀ tó ń mú kí ojú kan wà ní ìdúró; ó jẹ́ àbájáde tó dúró ṣinṣin ti yíyípo, agbára òòfà àti pípàdánù agbára.
Àwọn ipa ìgbì omi ṣì ṣe pàtàkì nínú ètò Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá. Oṣùpá ń jìnnà sí Ilẹ̀ Ayé ní nǹkan bí 3.8 cm lọ́dún, èyí sì jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ ìgbì omi tó ń gbé ìgbé-ṣíṣí igun lọ láàárín àwọn ara inú ètò náà. Kò ṣeé ṣe láti rí ìṣísẹ̀ pàtó yìí nínú àkíyèsí kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n ó so yíyípo Oṣùpá tó ti dì mọ́ yípo ayíká rẹ̀ pọ̀ mọ́ ìyípadà tó ṣì ń bá a lọ láàárín yípo ayíká àti yíyípo lórí àáké.
Apá jíjìnnà kì í ṣe apá òkùnkùn
Apá jíjìnnà jẹ́ ìdajì agbègbè tó dojú kọ ọ̀nà jíjìn sí Ilẹ̀ Ayé. Ó ń gba ìmọ́lẹ̀ Oòrùn, gẹ́gẹ́ bí apá tó sún mọ́ wa ṣe ń rí i, bí Oṣùpá ṣe ń yí pílánẹ́ẹ̀tì wa ká. Nígbà Oṣùpá kíkún, ìmọ́lẹ̀ máa ń tan sí apá tó sún mọ́ wa, apá jíjìnnà sì máa ń kọjú sí ọ̀nà jíjìn sí Oòrùn ní pàtàkì; nígbà Oṣùpá tuntun, ìmọ́lẹ̀ máa ń tan sí apá jíjìnnà, nígbà tí apá tó sún mọ́ wa sì máa ń wà ní òkùnkùn ní pàtàkì. Ìyípo náà máa ń yí padà bí Oṣùpá ṣe ń kọjá láti ìpele kan sí òmíràn.
Ohun pàtàkì kan wà láti ṣàfikún: kì í ṣe gbogbo ibi lórí Oṣùpá ló máa ń yí padà láàárín ìmọ́lẹ̀ Oòrùn àti òkùnkùn. Nítòsí àwọn òpó rẹ̀, Oòrùn kì í ga sí òkè ojú ọ̀run. Àwọn ilẹ̀ ìsàlẹ̀ àwọn kòtò jíjìn kan ní ààbò tó bẹ́ẹ̀ tí ìmọ́lẹ̀ Oòrùn kì í dé ibẹ̀ rárá, wọ́n sì máa ń wà ní òjìji títí láé. Àwọn ibi àrà ọ̀tọ̀ wọ̀nyí jẹ́ àbájáde ìrísí ilẹ̀ agbègbè àti ìgun kékeré tí Oòrùn fi ń ràn, kì í ṣe nítorí pé wọ́n wà ní apá jíjìnnà.
Nítorí náà, gbólóhùn náà, “apá òkùnkùn Oṣùpá,” lè ṣì tọ́ni lọ́nà. A lè lò ó láìjẹ́ ọ̀rọ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì láti túmọ̀ sí apá jíjìnnà, ṣùgbọ́n kò ṣàpèjúwe ìdajì agbègbè kan tí ìmọ́lẹ̀ Oòrùn kì í dé láé. Láti mọ bí ọjọ́ àti àkókò àwọn ìpele ṣe ń yí padà ní gbogbo ìyípo, lo kalẹ́ńdà àwọn ìpele Oṣùpá oṣooṣù.
Ìjìnnìjìnnì kékeré kan ń fi ojú ilẹ̀ síi hàn
Bí àkókò ti ń lọ, Ilẹ̀ Ayé kì í rí ìdajì Oṣùpá gan-an ní gbogbo ìgbà. Yípo ayíká Oṣùpá yí ká díẹ̀, nítorí náà iyára ìrìn rẹ̀ máa ń yí padà: ó máa ń yára sí i nígbà tó bá sún mọ́ Ilẹ̀ Ayé jù, ó sì máa ń lọ díẹ̀díẹ̀ sí i nígbà tó bá jìnnà sí i. Iyára yíyípo rẹ̀ lórí àáké sì máa ń dúró fẹ́rẹ̀ẹ́ bákan náà, nítorí náà ìyípadà iyára yípo ayíká rẹ̀ máa ń mú kí Oṣùpá dà bí ẹni pé ó ń mi díẹ̀ láti ẹ̀gbẹ́ kan sí òmíràn. Ìṣíkiri tí ojú wa ń rí yìí ni a ń pè ní ìlíbírẹ́ṣọ̀n ìgùn-oòrùn.
Ìlíbírẹ́ṣọ̀n ìgùn-ààyè ní orísun mìíràn. Àáké yíyípo Oṣùpá yí sí ìwọ̀n 1.54 sí pẹ̀tẹ́lẹ̀ ojú ọ̀nà ìṣíkiri Ilẹ̀ Ayé yí Oòrùn ká, yípo ayíká rẹ̀ sì yí sí ìwọ̀n 5.14 sí pẹ̀tẹ́lẹ̀ kan náà. Papọ̀, àwọn igun wọ̀nyí ń jẹ́ kí àwọn olùwòran rí díẹ̀ sí i kọjá òpó àríwá tàbí gúúsù Oṣùpá ní onírúurú ibi nínú yípo ayíká rẹ̀. Bí Oṣùpá ṣe jìnnà tó àti ibi tí olùwòran dúró sí lórí Ilẹ̀ Ayé tún máa ń ní ipa kékeré lórí ohun tí a rí.
Ìlíbírẹ́ṣọ̀n kì í ṣí gbogbo apá jíjìnnà sílẹ̀ lẹ́ẹ̀kan náà. Ó jẹ́ kí àwọn olùwòran yọjú wo ohun tó wà lẹ́yìn etí tó hàn gbangba nígbà tó yá. Ní àpapọ̀, a lè rí nǹkan bí ìdá 59 nínú ọgọ́rùn-ún ojú Oṣùpá láti Ilẹ̀ Ayé ní àkókò kan, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò ju ìdajì lọ tó ṣeé rí ní ìṣẹ́jú kan ṣoṣo. Ìfihàn díẹ̀díẹ̀ yìí ló fà á tí àwọn àwòrán ilẹ̀ Oṣùpá tó ṣe kíkún fi dé kọjá ojú rẹ̀ tí ó máa ń wà ní àárín nígbà tá a bá ń wò ó lọ́nà tó wọ́pọ̀.
Ohun tí o lè kíyè sí láti Ilẹ̀ Ayé
Ọ̀nà tó dára láti ṣàkíyèsí ipa yìí ni láti fi ohun kan tó o mọ̀ ní etí Oṣùpá wé ara rẹ̀ ní àwọn ọjọ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ìlíbírẹ́ṣọ̀n máa ń ṣí etí tí ojú wa ń rí sí ipò mìíràn, nítorí náà kòtò tàbí pẹ̀tẹ́lẹ̀ òkùnkùn kan tó sún mọ́ etí lè dà bí ẹni pé ó fara hàn sí i ní ọjọ́ kan ju ọjọ́ mìíràn lọ. Ìyípadà náà kò rọrùn láti rí láìsí awò awòràwọ̀ tàbí awòjìnnì, yíyípadà ìtọ́sọ́nà Oṣùpá lójú ọ̀run sì tún lè mú kí fífi àwọn àwòrán wé ara wọn ṣòro. Rántí ohun kan náà, kí o sì fi àwọn àwòrán tí a ya ní àwọn ìpele tó jọra wé ara wọn.
Ohun tí o rí sinmi lórí ibi tí o wà lórí Ilẹ̀ Ayé àti àkókò tí o bá wo Oṣùpá. Pánẹ́ẹ̀lì àlàyé Oṣùpá fún ìlú kan ń pèsè ìpele àti ìmọ́lẹ̀ rẹ̀ ní agbègbè rẹ, àkókò ìrọ̀lẹ̀ àti ìwọ̀lé Oṣùpá, gíga àti igun ìtọ́sọ́nà, jíjìnnà, àti ìrísí ojú ọ̀run pẹ̀lú ojú-ọjọ́ agbègbè. Fún ètò ṣíṣe, ìtọ́sọ́nà nípa àkókò tó dára jù láti rí Oṣùpá ṣàlàyé bí ìpele àti ipò agbègbè ṣe ń ní ipa lórí àkókò tí Oṣùpá fi máa ń wà lókè ojú ọ̀run. Yíyípo Oṣùpá tó bá yípo ayíká rẹ̀ mu ló ṣàlàyé ìdí tí ojú rẹ̀ tí a mọ̀ fi máa ń dojú kọ wá; ìlíbírẹ́ṣọ̀n sì ń jẹ́ kí àwọn olùwòran onísùúrù rí ohun tó wà díẹ̀ kọjá rẹ̀ ní onírúurú ọ̀nà.