Oṣùpá Ilẹ̀ Ayé fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdámẹ́rin ìbú Ilẹ̀ Ayé. Èyí lè dà bí ohun àrà ọ̀tọ̀ títí o fi fi àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn wé àwọn òṣùpá wọn: kódà àwọn òṣùpá ńlá ti Jupiter àti Saturn kéré gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì wọn. Nínú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mẹ́jọ, Ilẹ̀ Ayé ni òṣùpá tó tóbi jù lọ ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì tó gbà á.
Àmọ́, ìyàtọ̀ yìí ní àwọn àfikún méjì tó ṣe pàtàkì. Oṣùpá wa kì í ṣe satẹlaiti tó tóbi jù lọ ní ìwọ̀n gidi, Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá kò sì ṣe tọkọtaya tó dọ́gba jù lọ bí a bá ka àwọn pílánẹ́ẹ̀tì arara mọ́ra. Charon, alábàágbé Pluto, tóbi púpọ̀ sí i ní ìfiwéra pẹ̀lú Pluto. Nítorí náà, ìbéèrè tó dùn mọ́ni kì í ṣe “Báwo ni Oṣùpá ṣe tóbi tó?” nìkan, bí kò ṣe “Tóbi ní ìfiwéra pẹ̀lú kí ni?”
Ìpín ìwọ̀n sọ ìbéèrè yìí di ìfiwéra tó wúlò. Ó tún ń ràn wá lọ́wọ́ láti ya àwọn èrò mẹ́ta sọ́tọ̀ tí a sábà máa ń dà pọ̀: ìwọ̀n ti ara, ipa òòfà, àti ìwọ̀n tí ohun kan dà bí ẹni pé ó ní ní ojú ọ̀run. Àwòrán ètò oòrùn tó ń ṣiṣẹ́ fi àwọn ipò pílánẹ́ẹ̀tì lọ́wọ́lọ́wọ́ hàn; àwọn ìfiwéra tó tẹ̀lé yìí ṣàlàyé apá mìíràn nínú ètò yẹn—bí ìwọ̀n àwọn pílánẹ́ẹ̀tì àti òṣùpá wọn ṣe yàtọ̀ síra.
Oṣùpá ju ìdámẹ́rin ìbú Ilẹ̀ Ayé lọ
Ìwọ̀n rediosi Oṣùpá jẹ́ 1,737.4 km. Bí a bá lo ìwọ̀n rediosi àárín Ilẹ̀ Ayé tó tó 6,371 km, tí a sì pín rediosi Oṣùpá pẹ̀lú tirẹ̀, a rí nǹkan bí 0.273. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìbú Oṣùpá tó nǹkan bí 27.3% ti ìbú Ilẹ̀ Ayé. Ìpín kan náà wúlò fún rediosi àti ìbú, nítorí pé fífi ìwọ̀n méjèèjì di ìlọ́po méjì kò yí ìbáṣepọ̀ ìwọ̀n wọn padà.
Fojú inú wo Ilẹ̀ Ayé bí bọ́ọ̀lù kan tó ní ìbú 30 cm. Ní ìwọ̀n yẹn, ìbú Oṣùpá yóò tó 8.2 cm: ó sún mọ́ ọsàn ńlá ju sí ẹyọ kékeré kan lọ. Alábàágbé yìí tóbi gan-an. Ṣùgbọ́n àpẹẹrẹ náà tún ṣí ọ̀kan lára àwọn àṣìṣe tó wọ́pọ̀ nínú àwòrán payá. Ní ìjìnnà àárín Ilẹ̀ Ayé sí Oṣùpá tó jẹ́ 384,400 km, àwọn àárín bọ́ọ̀lù méjèèjì yóò wà ní nǹkan bí 9.1 mítà síra wọn. Àwòrán tó fi wọ́n hàn bí ẹni pé wọ́n fẹ́rẹ̀ẹ́ kan ara wọn lè fi ìwọ̀n wọn hàn lọ́nà tó tọ́, ṣùgbọ́n ó lè dín àyè òfo tó wà láàárín wọn kù gidigidi.
Ìbú kì í ṣe ọ̀nà kan ṣoṣo láti díwọ̀n ìbáṣepọ̀ wọn. Ibi Oṣùpá tó jẹ́ nǹkan bí ìkan nínú ọgọ́rin àti ọ̀kan ti ibi Ilẹ̀ Ayé, tàbí ní àfojúsùn 1.2%, kì í ṣe 27.3%. Ìwọ̀n àyè ohun kan máa ń pọ̀ sí i gẹ́gẹ́ bí ìgbà mẹ́ta ìbú rẹ̀: ohun kan tó ní ìbú 0.273 ìgbà ìbú ohun mìíràn ní àyè tó jẹ́ nǹkan bí 0.020 ìgbà tirẹ̀, bí ìrísí wọn bá jọra. Èyí tó nǹkan bí 2%.
Ìyàtọ̀ tó kù wá láti inú ìwọ̀n pàtàkì wọn. Ní àárín gbùngbùn, Oṣùpá kò ní ìwọ̀n pàtàkì tó pọ̀ tó ti Ilẹ̀ Ayé, tí gbùngbùn ńlá rẹ̀ tó ní irin púpọ̀ sì ń fi kún ibi rẹ̀ ní pàtàkì. Nítorí náà, òṣùpá lè dà bí ẹni pé ó tóbi gan-an lẹ́gbẹ̀ẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì rẹ̀ láìjẹ́ pé ó sún mọ́ jíjẹ alábàáṣiṣẹ́ òòfà tó dọ́gba pẹ̀lú rẹ̀. Ó ṣe pàtàkì láti má ṣe da ìbú àti ibi pọ̀ nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa bóyá Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá jọ pílánẹ́ẹ̀tì méjì.
Àwọn òṣùpá tó tóbi lè jẹ́ alábàágbé kékeré sí i
Ganymede ti Jupiter ni òṣùpá tó tóbi jù lọ nínú Ètò Oòrùn, ìbú rẹ̀ sì tó 5,268 km. Titan ti Saturn ni èkejì, ìbú rẹ̀ sì tó 5,149 km. Àwọn méjèèjì gbòòrò ju Mercury lọ, wọ́n sì gbòòrò púpọ̀ ju Oṣùpá wa lọ, tí ìbú rẹ̀ jẹ́ 3,474.8 km. Síbẹ̀, kò sí èyíkéyìí tó mú kí pílánẹ́ẹ̀tì tó gbà á dà bí ẹni pé ó kéré.
Bí a bá lo ìbú àárín wọn, Ganymede tó nǹkan bí 3.8% ìbú Jupiter. Titan tó nǹkan bí 4.4% ìbú Saturn. Ìpín 27.3% ti Ilẹ̀ Ayé ju èyíkéyìí nínú àwọn ìpín méjèèjì wọ̀nyí lọ ní ìlọ́po mẹ́fà. Èyí kò túmọ̀ sí pé Oṣùpá wa tóbi ní ìlọ́po mẹ́fà; ó túmọ̀ sí pé ìwọ̀n rẹ̀ ní ìfiwéra pẹ̀lú pílánẹ́ẹ̀tì tirẹ̀ ju tiwọn lọ ní ìlọ́po mẹ́fà.
Neptune tún fún wa ní ìfiwéra mìíràn tó wúlò. Triton, òṣùpá tó tóbi jù lọ rẹ̀, jẹ́ nǹkan bí 5.5% ìbú Neptune. Ìpín yẹn tóbi ju ti Ganymede tàbí Titan lọ, ṣùgbọ́n ó ṣì jìnnà sí ìpín Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá. Mars wà ní òdìkejì pátápátá: àwọn òṣùpá kéékèèké méjì rẹ̀ tí kò ní ìrísí déédéé kéré gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú pílánẹ́ẹ̀tì náà.
Àwọn ìfiwéra wọ̀nyí ṣàlàyé ìdí tí ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn òṣùpá gẹ́gẹ́ bí ìbú wọn kò fi dáhùn ìbéèrè nípa ètò pílánẹ́ẹ̀tì tó ní alábàágbé tó ṣe pàtàkì jù lọ. Oṣùpá wa wà ní ipò karùn-ún láàárín àwọn òṣùpá Ètò Oòrùn ní ti ìwọ̀n ara, ṣùgbọ́n ó wà ní ipò àkọ́kọ́ ní ìfiwéra pẹ̀lú pílánẹ́ẹ̀tì tó gbà á láàárín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mẹ́jọ. Fún àkójọpọ̀ àwọn satẹlaiti tó gbòòrò sí i, wo ìtọ́sọ́nà wa nípa àwọn òṣùpá Ètò Oòrùn; ìyàtọ̀ pàtàkì níbí ni láàárín ipò ní ìwọ̀n gidi àti ìpín ìwọ̀n.
Ṣé èyí sọ Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá di pílánẹ́ẹ̀tì méjì?
“Pílánẹ́ẹ̀tì méjì” jẹ́ àpèjúwe tó fani mọ́ra, ṣùgbọ́n kò sí ìtumọ̀ ìlànà kan ṣoṣo tí gbogbo ènìyàn gbà. Ìdánwò kan tí a dábàá ń béèrè ibi tí àárín ibi tí àwọn ara méjèèjì pín sí wà. Àwọn ara méjèèjì ń yípo àárín yìí, tí a ń pè ní barycenter; ara kékeré kì í yípo ara ńlá tó dúró pátápátá ní ipò kan.
Fún Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá, barycenter wà nínú Ilẹ̀ Ayé. O lè ṣe àfojúsùn ibi rẹ̀ nípa lílo ìpín ibi wọn. Bí ibi Ilẹ̀ Ayé bá tó nǹkan bí ìlọ́po 81 ti Oṣùpá, barycenter wà ní ìjìnnà tó tó ìkan nínú ọgọ́rin àti méjì ti ìjìnnà láàárín àárín wọn kúrò ní àárín Ilẹ̀ Ayé. Bí a bá lo ìjìnnà àárín 384,400 km, a rí nǹkan bí 4,700 km. Èyí kéré ju rediosi Ilẹ̀ Ayé tó tó 6,371 km lọ, èyí sì fi kókó náà sí nǹkan bí 1,700 km lábẹ́ ojú ilẹ̀ nínú ìṣirò tí a mú rọrùn yìí.
Ní báyìí, fi Pluto àti Charon wé e. Charon fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdajì ìbú Pluto, ibi rẹ̀ sì tó nǹkan bí ìkan nínú mẹ́jọ ti Pluto. Barycenter wọn wà lóde Pluto, èyí sì mú kí wọ́n jẹ́ àpẹẹrẹ tó lágbára jù lọ ti ìbáṣepọ̀ alábàáṣepọ̀ méjì. A ka Pluto sí pílánẹ́ẹ̀tì arara, nítorí náà èyí kò yí ipò àrà ọ̀tọ̀ Ilẹ̀ Ayé padà láàárín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mẹ́jọ.
Ìdánwò barycenter wúlò, ṣùgbọ́n kì í ṣe ìlànà pípé fún pínpín irú àwọn ara wọ̀nyí. Ibi tí barycenter wà sinmi lórí ìjìnnà àti ibi wọn: bí a bá mú àwọn ara méjèèjì kan náà jìnnà síra, barycenter yóò lọ síwájú sí i kúrò ní àárín kọ̀ọ̀kan. Nítorí náà, kókó tó wà lóde ara ńlá kò fi ara rẹ̀ dá ipò “pílánẹ́ẹ̀tì méjì” tó jẹ́ ohun tí gbogbo ènìyàn gbà múlẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ìṣe àṣà, Ilẹ̀ Ayé ṣì jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì, Oṣùpá sì jẹ́ satẹlaiti àdánidá rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbú Oṣùpá tó tóbi gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú pílánẹ́ẹ̀tì rẹ̀.
Àmì kan nípa bí Oṣùpá ṣe dá sílẹ̀
Ìwọ̀n ńlá Oṣùpá jẹ́ ọ̀kan lára ọ̀pọ̀ ohun tí àlàyé nípa ìpilẹ̀ rẹ̀ ní láti ṣàlàyé. Àlàyé tó gbajúmọ̀ jù lọ ni ìkọlù ńlá kan: ní ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn Ilẹ̀ Ayé, ìkọlù ńlá kan ju ohun èlò sínú òfuurufú yípo Ilẹ̀ Ayé, Oṣùpá sì kóra jọ láti inú àjákù tó ń yípo yẹn. Àwòrán gbogbogbòò yìí ní ẹ̀rí tó lágbára, ṣùgbọ́n àwọn ipò pàtó ti ìkọlù náà àti bí ètò náà ṣe yí padà lẹ́yìn náà ṣì jẹ́ ọ̀ràn ìwádìí.
Ìwọ̀n nìkan kò fi ìtàn yẹn múlẹ̀. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tún ń wo ìlọsíwájú igunpo ètò náà, bí gbùngbùn irin Oṣùpá ṣe kéré tó, àti bí àwọn ohun èlò ilẹ̀-ayé àti ti Oṣùpá ṣe jọra ní ti kẹ́míkà àti isotopu. Àlàyé tó péye gbọ́dọ̀ ṣàlàyé gbogbo àkíyèsí wọ̀nyí papọ̀, dípò kí ó kàn ṣe òṣùpá ńlá kan jáde nínú àfarawé kọ̀ǹpútà.
Èyí yàtọ̀ sí àwòrán gbogbogbòò nípa àwọn òṣùpá ńlá tó ní ìrísí déédéé ti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńlá, èyí tí a gbà pé wọ́n dá sílẹ̀ nínú àwọn àwo gaasi àti àwọn ohun èlò líle tó yí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó ń dàgbà ká. Àwọn àyíká ìpilẹ̀ tó yàtọ̀ lè mú kí ìpín ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì àti àwọn alábàágbé rẹ̀ yàtọ̀ síra. Kò sí ìlànà tó sọ pé gbogbo ètò pílánẹ́ẹ̀tì gbọ́dọ̀ jẹ́ àdàkọ àwọn ètò yòókù tó kéré tàbí tó tóbi sí i.
Ó tún yẹ kí a ya ìpilẹ̀ àti ìyípadà tó wá lẹ́yìn rẹ̀ sọ́tọ̀. Ìbáṣepọ̀ agbára ìgbì omi ti yí ètò Ilẹ̀ Ayé àti Oṣùpá padà bí àkókò ti ń lọ, Oṣùpá sì ń lọ jìnnà sí Ilẹ̀ Ayé ní nǹkan bí 3.8 cm lọ́dún. Èyí ń yí ìjìnnà láàárín wọn padà, kì í ṣe ìpín ìbú wọn. Àwọn ìbáṣepọ̀ kan náà tún ṣàlàyé bí yíyípo àti ìyípadà ara wọn ṣe bá ara wọn mu, èyí tí a ṣàlàyé nínú ìdí tí a fi máa ń rí ojú kan náà ti Oṣùpá nígbà gbogbo.
Ìdí tí alábàágbé ńlá fi ṣì dà bí ẹni pé ó kéré ní ojú ọ̀run
Ìwọ̀n Oṣùpá ní ìfiwéra pẹ̀lú Ilẹ̀ Ayé kì í ṣe ohun kan náà bí ìwọ̀n tí ẹni tó wà lórí Ilẹ̀ Ayé rí i pé ó ní. Ohun tó ṣe pàtàkì fún ojú ni ìbú Oṣùpá tí a pín pẹ̀lú ìjìnnà rẹ̀ sí ọ. Bí a bá lo ìbú rẹ̀ tó jẹ́ 3,474.8 km àti ìjìnnà àárín Ilẹ̀ Ayé sí Oṣùpá tó jẹ́ 384,400 km, ìwọ̀n igun rẹ̀ jẹ́ nǹkan bí 0.52 ìwọ̀n ìgun. Èyí jẹ́ àfojúsùn tó wúlò, kì í ṣe àsọtẹ́lẹ̀ pípé fún ibi pàtó kan tí a ti ń wo ọ̀run.
Ìdí nìyẹn tí alábàágbé tó ju ìdámẹ́rin ìbú Ilẹ̀ Ayé lọ fi ṣì gba apá kékeré kan ṣoṣo ní ojú ọ̀run. Àyè tó wà láàárín àwọn ara náà tóbi gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú ìbú àwọn ara méjèèjì. Bí Oṣùpá bá jìnnà sí i, yóò dà bí ẹni pé ó kéré sí i láìjẹ́ pé ó kéré ní ti ara tàbí pé ìpín ìwọ̀n Oṣùpá sí Ilẹ̀ Ayé tó ṣàrà ọ̀tọ̀ ti dín kù.
Ìyàtọ̀ yìí fún wa ní ọ̀nà tó wúlò láti ṣàyẹ̀wò àwọn fọ́tò Oṣùpá. Àwọn àwòrán tí a ya pẹ̀lú gígùn ojú lẹ́ńsì, gígé àwòrán, tàbí ètò ohun tó wà níwájú tó yàtọ̀ kò lè fi hàn pé ìwọ̀n gidi Oṣùpá ti yí padà. Ìfiwéra tó ní ìtumọ̀ nípa ìbú tí a rí nílò ìwọ̀n àwòrán tó dúró ṣinṣin. Àwọn pẹpẹ ìwífún Oṣùpá fún àwọn ìlú pèsè ìjìnnà, gíga àti azimuth pẹ̀lú ìpele àti ìmọ́lẹ̀, èyí tó fún ọ ní àyíká tó wúlò láti ṣàkọsílẹ̀ ohun tí o rí. Má ṣe yí ètò kámẹ́rà padà, kọ ìjìnnà sílẹ̀, o sì lè ṣèwádìí bí ìwọ̀n Oṣùpá ṣe ń yí padà ní ojú rẹ láìda èyí pọ̀ mọ́ ìbéèrè pàtàkì jù lọ nípa bí alábàágbé wa ṣe tóbi tó lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ilẹ̀ Ayé.